Artikel psyche – Narcisme: grote mensen met kinderpijn

Psychiaters en psychologen erkennen slaan en seksueel misbruik als mishandeling, maar dat het emotionele geweld van een narcist zijn of haar medemens aan de rand van de afgrond kan brengen, wordt nog vaak genegeerd. Helaas draaide het gezin waarin ik opgroeide om een extreme narcist (onlangs bleek zelfs dat er sprake was van psychopathie) en niemand heeft hem ooit een strobreed in de weggelegd. Deze persoonlijkheidsstoornis is vernoemd naar de mythe van de Griekse Narcissus, die verliefd werd op zijn eigen spiegelbeeld. Maar dat een narcist last zou hebben van te veel eigenliefde is een misvatting. Het tegendeel is eerder het geval. Deze persoon is zo onzeker en heeft zo weinig eigenwaarde, dat hij/zij zichzelf opblaast als verdediging naar de buitenwereld en het gerechtvaardigd vindt anderen actief aan te vallen als hij/zij zich bedreigd voelt.

Mijn ouders
Na een huwelijk van bijna 30 jaar, ze kende mijn vader al vanaf haar 15e, besloot mijn moeder te scheiden toen hij op haar 50e verjaardag, om 03:00 ’s nachts met een prostituee naar Brazilië vertrok – na haar nog bedreigd te hebben om voor een 2e hypotheek op ons huis te tekenen – terwijl haar eigen moeder (mijn oma) op sterven lag. Toen was zelfs voor mijn moeder de maat vol. Van haar eigenwaarde was haast geen greintje meer over.

Afkraken
Al die jaren had mijn vader mijn moeder afgekraakt. Zo vertelde hij bijvoorbeeld steevast op elke ouderavond – toen hij nog meeging – dat mijn moeder 2x voor haar eindexamen was gezakt; voor haar een zwart hoofdstuk uit haar verleden. Vrouwen moesten het bij ons thuis sowieso ontgelden; zo was ‘vrouwen achter het stuur, bloed aan de muur’ bij ons een gevleugeld gezegde. Erger nog waren de bezoeken die mijn vader aan prostituees bracht, met wie hij een soort betaalde affaires aanging. Hij spendeerde zijn geld aan Kaapverdiaanse of Braziliaanse vrouwen met wie hij snoepreisjes maakte, wat hem en ons gezin (mijn ouders waren getrouwd in gemeenschap van goederen) diep in de schulden bracht. Het zal niet verbazen dat mijn vaders behandeling mijn moeder uiteindelijk op de rand van zelfmoord bracht.

Vader
Mijn vader is in de basis een lieve, empathische, zeer sterke en getalenteerde man. Helaas is hij in het gezin waarin hij in de jaren 40 en 50 opgroeide fysiek en emotioneel mishandeld. Mijn opa – geboren in 1901 en zoon van een schoolhoofd – was zeer streng en sloeg. Mijn vader heeft bijvoorbeeld uren alleen op de hooikist in de bijkeuken moeten doorbrengen, totdat hij eindelijk zijn bord leeg at. Mijn oma greep nauwelijks in, want die was bang voor haar man. Als puber heeft mijn opa mijn vader ooit een keer op zelfbevrediging betrapt: op dat moment heeft hij hem zo geslagen, dat er volgens mij bij mijn vader voor het leven een voorkeur voor sadomasochisme in is geramd. Toen mijn vader na dit ‘akkefietje’ beneden kwam voor het avondeten werd er gedaan alsof er niks aan de hand was.

Wegdrukken emoties
Het gezin van mijn vader was dan ook zeer goed in het wegdrukken van emoties en het verstand op nr. 1 zetten. Mijn oma – moeder jong gestorven en verstoten door haar vader en stiefmoeder – had last van intense bindingsangst en kon geen liefde tonen. Mijn vader was een nakomertje en de aandacht ging altijd uit naar de prestaties van zijn oudere broer, die nu als gepensioneerd arts in een villa in Aerdenhout woont. Mijn vader zag zichzelf als mislukkeling: hij kon niet op Europees niveau volleyballen zoals zijn broer; nog slaagde hij erin om een studie af te maken. Na een paar jaar geprobeerd te hebben een propedeuse scheikunde te halen, ging hij in dienst en uiteindelijk belandde hij op het verzekeringskantoor waar ook mijn opa werkte. Mijn vader had het gevoel dat hij zijn eigen vader had gefaald.

Competitie
Uit wedijver met zijn broer is mijn vader de rest van zijn leven altijd fanatiek blijven sporten: volleybal, tennis, tafeltennis, op oudere leeftijd bridge. Ook mijn broer, zus en ik moesten op sport. Had mijn zus gehandbald dan was steevast vraag 1 ‘Heb je gewonnen?’ en vraag 2 ‘Heb je gescoord?’. Om spelplezier draaide het niet. Mijn vader stond zich altijd hevig op te winden op de tennisbaan als hij of zijn partner een fout maakte. Hetzelfde deed hij langs de lijn bij mijn zus. En mij heeft hij op een middag staan uitlachen toen ik de tennisbal steeds missloeg, omdat ik tegenwind had. Ik heb daarom eigenlijk een hekel aan sport en als ik speel wil ik maar 1 ding: winnen.

Mijn relatiepartners
Omdat je als kinderen je voorkeur voor relatiepartners naar je ouders spiegelt (zo word je geprogrammeerd) viel ik als volwassene steeds voor mijn vader. Het waren in de basis lieve, sterke en getalenteerde mannen, maar het leven had hen zo behandeld dat ze leden onder een minderwaardigheidscomplex, zeer onzeker waren en zich zo gekwetst voelden als iemand weer eens bovenop ze stond, dat ze meenden met al hun kracht en talent in de aanval te mogen gaan. Alle mededogen met de andere partij was dan verdwenen.

Twinflame
Mijn twinflame (de andere zielshelft) spande hierin de kroon. Waar ik een zeer getalenteerde, charismatische en sterke man zag had de rest van de wereld hem verteld dat hij met zijn 1.40 m geen donder voorstelde. Door alle vrouwen was hij altijd uitgelachen. Sterker nog, hij was thuis door zijn eigen vader emotioneel mishandeld en gekleineerd, omdat zijn lengte zo gering is. Het gevolg is dat geen enkele vrouw meer emotioneel dicht bij hem in de buurt mag komen. Hij weet wel een vriendin aan de haak te slaan, maar ze mag hem beslist niet doorzien. Komt ze dichtbij dan zal hij haar zo hard mogelijk gaan aanvallen, ook als ze goede bedoelingen heeft; als wraak op alle vrouwen die hem zo’n pijn hebben gedaan. Wat dat betreft zie je, net als bij mijn vader, dat het mishandelde kind zélf gaat mishandelen. Bovendien kan deze man niet geloven dat je hem als vrouw echt leuk zou vinden. Vervuld van minderwaardigheidsgevoelens, pijn en intense bindingsangst wil en kan hij geen lid worden van de club die hem als lid wil (citaat van Groucho Marx).

Soulmate
Met een soulmate (ziel van bijna dezelfde energie/materie) die ik vorig jaar in de buurt leerde kennen was het weer hetzelfde verhaal. Hij is zachtaardig, sterk en een getalenteerd musicus, maar als vluchteling gekleineerd en niet begrepen, met een minderwaardigheidscomplex als gevolg. Zijn oplossing is alcoholisme; hij zet al zijn kracht en talent in op zelfdestructie. En de vrouwen die emotioneel dichtbij komen, kleineert hij, want ze mogen niet groter worden dan hij zelf is. En het kan toch (net als bij mijn twin flame) niet waar wezen dat een geslaagd iemand geïnteresseerd zou zijn in een mislukkeling. Als iemand hem pijn doet gaat hij vol in de aanval, want ‘straffen mag’, terwijl hij zelf zeer gevoelig is. En ook bij hem was, net als bij mijn vader, sprake van psychopathie.

Hiërarchie
Als zeer onzekere mensen willen narcisten altijd weten wie waar in de hiërarchie staat. Ze likken naar boven en schoppen naar onder om hun eigen status te bewaken. Ook zullen ze zich bedreigd voelen door een sterke persoonlijkheid, want jij zou dan weleens de ballon van het opgeblazen ego door kunnen prikken, dus moet je omlaag. Een narcist zal een sterke persoon zeker aanvallen als die in hun ogen een zwakkere status hoort te hebben en zich té sterk opstelt.

Gebrek aan eigenwaarde
Tegelijkertijd zal een narcist ook altijd anderen nodig hebben, omdat ze zelf het gat in hun eigenwaarde niet kunnen vullen. Daarom zijn narcisten vaak dol op relaties met empathische en sensitieve personen. Die geven heel veel, gratis; vormen geen bedreiging en zijn nog gemakkelijk te pakken ook. In wezen is de narcist emotioneel nog een kind dat niet goed met emoties en pijn kan omgaan en daarom niet voor zichzelf kan zorgen. Zijn eigenwaarde moet hij bij anderen halen; in vaktermen heet dat narcistische voeding. Je zal met hen geen ruzies kunnen uitpraten of beschadigde emotionele band verbeteren. Wat er mis gaat is immers altijd jouw schuld. De narcist is namelijk niet sterk genoeg om sorry te zeggen. Dat betekent zijn eigen ballon lek prikken en dan blijft er niks over.

Jongetje versus man
Donald Trump is een voorbeeld van zo’n klein jongetje dat in wezen onzeker is, maar tegelijkertijd met een grote mond probeert de wereld te regeren en bij kritiek direct in de tegenaanval gaat. Ik schat in dat narcisme meer bij mannen voorkomt dan bij vrouwen. Als man moet je immers altijd sterk blijven. Je mag geen steken laten vallen of zwakte tonen. Maak je fouten dan moet je dat overschreeuwen, net zolang tot de rest je gelooft (‘gaslighten’ heet dat in narcisme-termen). Emoties tonen mag zeker niet, behalve woede en agressie. Huilen en emotionaliteit is zwakte; dat zijn vrouwendingen. Bij de man staat verstand voorop en hij neemt in zijn eentje de leiding. Ik wil eigenlijk niet weten hoeveel kleine bange, onzekere jongetjes er op deze wereld in schreeuwende mannenlichamen rondlopen.

Narcisten in de familie
Wat betreft ons gezin: mijn zus en ik zijn beiden met onze vader getrouwd (achteraf bleek ik daarin een beoordelingsfout te hebben gemaakt) en ervan gescheiden. Mijn broer is getrouwd met een lieve vrouw (net als mijn moeder), maar heeft zichzelf helaas tot narcist ontpopt en ook bij hem speelt de erfelijke psychopathie een rol. Hij is weliswaar niet zo sterk en destructief als mijn vader, maar hij is zeer onzeker en heeft (on)bewust voor een vrouw gekozen die een stuk jonger is en intellectueel niet op zijn niveau zit. Want mijn broer heeft een hekel aan sterke vrouwen, zeker als die er andere ideeën op nahouden dan hij. Tja, van een vreemde heeft hij het niet, maar hoeveel generaties moet dit gedrag nog worden doorgegeven? Mijn moeder ten slotte is na haar scheiding niet meer hertrouwd en dat is wellicht ook beter als je motto is: je vader is onder en boven de wet. Weg met die wet van de Vader lijkt mij dan.